- تعداد نمایش : 19
- تعداد دانلود : 16
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1936
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .18 .8031
سال : 18
شماره : 11
شماره پی در پی : 117
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 11،
،
شماره پی در پی 117
جلوه های ادب تعلیمی در دیوان اشعار سلمان ساوجی
صفحه
(189
- 208)
زهره مهدیزاده ، عبدالرضا مدرسزاده (نویسنده مسئول)، فرشته جعفری
تاریخ دریافت مقاله
: شهریور 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: آذر 1404
چکیده
زمینه و هدف: سلمان ساوجی، شاعر برجسته قرن هشتم هجری، با دیوانی سرشار از غزل، قصیده و مثنوی، یکی از چهره های مهم در تداوم ادب تعلیمی در شعر فارسی است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل جلوه های ادب تعلیمی در دیوان سلمان ساوجی و تبیین نظام اخلاقی، تربیتی و اجتماعی نهفته در اشعار اوست تا روشن شود این شاعر چگونه هنر شعر را در خدمت اخلاق، تربیت انسانی و اصلاح اجتماعی به کار گرفته است.
روش: این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه تحلیل محتوای دیوان سلمان ساوجی انجام شده است. مضامین تعلیمی بر اساس مطالعه نظاممند اشعار، در سه محور اصلی «اخلاق فردی»، «تربیت عرفانی- معنوی» و «اندیشه های اجتماعی و انتقادی» استخراج، طبقه بندی و تبیین شده اند.
یافته های پژوهش: یافته ها نشان میدهد دیوان سلمان ساوجی سرشار از مؤلفه های ادب تعلیمی است؛ بگونه ای که در محور اخلاق فردی بر فضیلتهایی چون صداقت، وفاداری، تواضع، قناعت و پرهیز از ریا تأکید میشود؛ در بعد تربیت عرفانی، مفاهیمی چون عشق الهی، فنا، خودشناسی و تزکیه نفس محور قرار میگیرد؛ و در حوزه اندیشه اجتماعی، شاعر با نقد ریاکاری دینی، ظاهرگرایی و بیعدالتی، مخاطب را به عدالت، آزادگی و کرامت انسانی فرا میخواند. در اشعار او عقل و عشق در تعادلی سازنده قرار دارند و شعر، واسطه ای برای خودشناسی، تزکیه نفس و تعالی روح معرفی میشود.
نتایج: سلمان ساوجی توانسته است میان زیباییشناسی شعری و پیامهای اخلاقی و تربیتی پیوندی درونی برقرار کند و شعر خود را از سطح پند مستقیم و شعار، به تجربه ای زیباشناسانه و اندیشه برانگیز ارتقا دهد. دیوان او نمونه ای شاخص از ادب تعلیمی است که در آن، آموزه های اخلاقی، حکمی و دینی در قالب غزلها، قصاید و مدایح، مخاطب را به خودشناسی، تربیت معنوی، بازاندیشی در روابط اجتماعی و اصلاح جامعه رهنمون میسازد.
کلمات کلیدی
سلمان ساوجی
, ادبیات تعلیمی
, اخلاق
, تربیت
, اندرز
, تزکیه نفس.
- برزی، اصغر. (1376). دیباچه ای بر مبانی عرفان و تصوف، بناب: انتشارات اعظم بناب.
- برومند سعید، جواد (1383). آیین عشق دفتر نخست، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
- بومری، احمد؛ واثق عباسی، عبدالله و امیرمشهدی، محمد. (1400). بازتاب ادب تعلیمی در شعر غنی کشمیری و شاپور تهرانی، دو فصلنامۀ مطالعات شبه قارۀ دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال 13، شمارۀ 40، صص 120-103.
- دبیر سیاقی، محمد. (1370). پیشاهنگان شعر فارسی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
- درگاهی، محمود. (1382). حافظ و الهیات رندی، تهران: قصیده سرا.
- راستگو، سید محمد. (1383). عرفان در غزل فارسی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- رشید یاسمی، غلامرضا. (1341). تتبع و انتقاد و احوال و آثار سلمان ساوجى، تهران: انتشارات محمد رمضانی.
- ساوجی، سلمان. (1367). دیوان، با مقدمۀ تقی تفضلی، به اهتمام: منصور مشفق، تهران: صفیعلیشاه.
- سجادی، سید ضیاءالدین. (1381). مقدمه ای بر مبانی عرفان و تصوف، تهران: سمت.
- سجادی، سیدجعفر. (1389). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ نهم، تهران: طهوری.
- شمیسا، سیروس. (1369). سیر غزل در شعر فارسی، تهران: فردوسی.
- صفایا، رهف و مجد، امید. (1402). فضایل اخلاقی در کتاب اخلاق محسنی، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، سال پانزدهم، شماره پنجاه و هفتم، صص1-34.
- گوهرین، سیدصادق. (1368). شرح اصطلاحات تصوف، تهران، انتشارات زوار.
- مجتبوی، سیّد جلالالدین. (1366). علم اخلاق اسلامی، ترجمه جامعه السعادات نراقی، تهران: حکمت.
- محسنی نیا، ناصر، برزگر خالقی، محمدرضا و نوروززاده چگینی، وحیده. (1390). پژوهشی دربارۀ جایگاه ادبیات تعلیمی درقصاید پارسی، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، سال سوم، شمارۀ دهم، صص 122-103.
- a. مصطفویزاده، سحر؛ روزبهانی، سعید و امیراحمدی، ابوالقاسم. (1403). «مقایسۀ وجوه فکری و ادبی اشعار حافظ شیرازی و سلمان ساوجی». ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال 17، شماره 2، شماره پی در پی 96، صص 163-143.
- نژادسلیم، رحیم. (1376). «جلوۀ عرفان در دیوان سلمان ساوجی»، مجلۀ کیهان اندیشه، شمارۀ 76، صص 142- 148.
- واثقی، داود، امید شاهمرادی، محمدرضا نجاریان. (1399). «سلمان ساوجی و سلوک در طریقۀ رندان قلندرصفت»، مجلۀ ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، شمارۀ 59، صص 239- 270.